BOPA tips voor gemeenten
Deskundig advies en volledige begeleiding in ruimtelijke ordening.
Wij maken uw plannen mogelijk!
BLOG 6
5 BOPA tips voor gemeenten
De meeste blogs over de BOPA schrijven vanuit de initiatiefnemer. Logisch, want voor hen verandert er veel onder de Omgevingswet. Maar wat betekent de BOPA eigenlijk voor de gemeente die de aanvragen op haar bord krijgt? In het eerste kwartaal van 2025 werden er al meer dan 2.000 BOPA’s aangevraagd, en die stroom houdt aan. Hieronder vijf praktische aandachtspunten voor gemeenten, gebaseerd op de regelgeving en op wat we in de dagelijkse praktijk tegenkomen.
Wat verandert de BOPA voor gemeenten?
Wat een BOPA precies is, lees je in onze kennisbank over de BOPA. Kort gezegd is het de omgevingsvergunning waarmee het college van B&W een activiteit toestaat die afwijkt van het omgevingsplan. Voor gemeenten draait het alleen minder om die definitie en meer om de gevolgen. De BOPA volgt standaard de reguliere procedure van acht weken, het college beslist in plaats van de raad, en doordat oude instrumenten zijn verdwenen komen er fors meer aanvragen binnen. Die drie dingen samen, snelheid, bevoegdheid en volume, bepalen waar je als gemeente in de praktijk tegenaan loopt. De vijf tips hieronder gaan precies daarover.
Tip 1: er is sneller sprake van een BOPA, dus geef informatie
Onder de Omgevingswet is er eerder een BOPA nodig dan veel mensen denken. Twee vertrouwde instrumenten uit de Wro zijn namelijk verdwenen: het wijzigingsplan is niet teruggekeerd en de kruimelregeling bestaat niet meer. Daardoor kunnen ook kleinere afwijkingen, die vroeger eenvoudiger werden geregeld, nu een BOPA vereisen.
Dat betekent dat gemeenten meer aanvragen krijgen én dat initiatiefnemers vaker een volledige ETFAL-motivering moeten aanleveren. Alleen is niet voor iedereen duidelijk wat zo’n motivering precies moet bevatten. Juist daarom helpt het om vanaf het eerste contact duidelijk te zijn over wat u verwacht.
Maak het initiatiefnemers zo concreet mogelijk:
- Geef bij een principeverzoek of vooroverleg al aan welke informatie nodig is.
- Werk met een herkenbaar format voor de ETFAL-motivering.
- Leg kort uit welke onderwerpen in ieder geval moeten worden onderbouwd.
- Verwijs waar nodig naar een ruimtelijk adviseur of aanvullende informatie.
- Zorg dat binnen de gemeente duidelijk is welk format of welke werkwijze wordt gebruikt.
Een goed format geeft structuur. De initiatiefnemer weet waar hij aan toe is en de gemeente ziet bij de formele aanvraag sneller of de onderbouwing compleet is. Dat scheelt aan beide kanten tijd.
Tip: zorg dat initiatiefnemers vanaf het eerste contact weten wat er van hen wordt verwacht. Werk met een helder format. Heeft jouw gemeente er al een?
Tip 2: delegeren of mandateren, en hoe zit het met het adviesrecht?
De BOPA is een opvallend instrument als je bedenkt hoe makkelijk erover wordt gesproken. Met een BOPA wijkt het college van B&W af van het omgevingsplan, terwijl juist de gemeenteraad dat plan vaststelt. Niet voor niets, want het omgevingsplan bepaalt welke functies en activiteiten waar zijn toegestaan. Dat het college daar standaard via de reguliere procedure van kan afwijken, is een wezenlijke verandering. Onder de Wro gold hier de uitgebreide procedure, met meer publicatiemomenten en inspraak voor belanghebbenden. Over die afzwakking van de rechtsbescherming is voor de invoering veel geschreven.
Er zijn uitzonderingen. Soms is de uitgebreide procedure alsnog van toepassing, en de raad kan met het adviesrecht een lijst vaststellen van gevallen waarin hij bindend wil adviseren. Maar is die lijst sluitend? En heeft de raad echt overzien in welke situaties hij wil meekijken?
Hoe dan ook, de BOPA is er, en er komen er veel. Daarom loont het om bij kleine BOPA’s pragmatisch te zijn, oftewel te delegeren. Moet elke uitbreiding van een woning, elke meter buiten het bouwvlak of een net iets andere dakhelling echt langs het college? Dat lijkt onnodig zwaar, zeker gezien de stukken, de interne procedures en de termijn van acht weken.
Toch zit hier een staatsrechtelijke adder onder het gras. Een aanvraag die strijdig is met het omgevingsplan, vastgesteld door het hoogste orgaan van de gemeente, wordt dan verleend door een ambtelijk medewerker, zonder dat een volksvertegenwoordiger meekijkt. Dat vraagt om afstemming. Voer het gesprek over de politieke antenne: wat wil het college wel en juist niet voorbij zien komen? Efficiënte bedrijfsvoering en de wettelijke bevoegdheidsverdeling staan hier op gespannen voet. Voor de verhouding tussen organisatie, college en raad is dit een kwestie die je niet moet laten liggen.
Tip: delegeer slim, maar bewust. Bespreek intern waar politieke betrokkenheid wel en niet nodig is. Zijn bij jullie de mandaten en het adviesrecht goed op elkaar afgestemd?
Tip 3: elke BOPA leidt tot potentieel nadeel, sluit een overeenkomst
Omdat het college met een BOPA afwijkt van het omgevingsplan, kan een besluit in sommige gevallen schade veroorzaken. Denk aan nadeelcompensatie: schadevergoeding bij een rechtmatig overheidsbesluit. De kans daarop verschilt per situatie, maar het risico hoort in principe bij de initiatiefnemer te liggen.
Leg daarom vooraf duidelijk vast wie waarvoor verantwoordelijk is. Dat kan publiekrechtelijk via het omgevingsplan, maar in de praktijk gebeurt dit vaak privaatrechtelijk met een overeenkomst. Hetzelfde geldt voor kostenverhaal. Zeker bij grotere initiatieven, maar soms ook al bij de bouw van één woning, is het belangrijk dat de gemeente dit goed organiseert.
Let daarbij op:
- Wie stelt de overeenkomst op?
- Wie controleert en archiveert deze?
- Wie mag namens de gemeente tekenen?
- Past dit binnen de termijn van acht weken?
- Is duidelijk wanneer kostenverhaal verplicht is?
Tip: regel nadeelcompensatie en kostenverhaal vooraf en leg het vast. Is jouw gemeente klaar om binnen acht weken een sluitende overeenkomst te tekenen?
Tip 4: houd verleende BOPA’s bij en verwerk ze in het omgevingsplan
De BOPA is een snelle manier om initiatieven mogelijk te maken die afwijken van het omgevingsplan. Die afwijkingen mogen alleen niet los blijven zweven. Elke verleende BOPA moet uiteindelijk in het omgevingsplan worden verwerkt, en wel binnen vijf jaar. Gebeurt dat niet, dan raakt het planologisch kader achterhaald.
Dat vraagt om een goede interne werkwijze. Onder de Wro zagen we al dat verleende afwijkingen niet altijd goed of op tijd werden verwerkt in bestemmingsplannen. Het risico bestaat dat dit onder de Omgevingswet opnieuw gebeurt, zeker nu gemeenten te maken hebben met veel aanvragen, beperkte capaciteit en grote ruimtelijke opgaven.
Zorg daarom dat vanaf het begin duidelijk is:
- welke BOPA’s zijn verleend;
- wanneer ze onherroepelijk zijn geworden;
- binnen welke termijn ze moeten worden verwerkt;
- wie verantwoordelijk is voor de verwerking;
- hoe wordt gecontroleerd dat de inhoud klopt met de oorspronkelijke vergunning.
De verwerking zelf is vooral administratief, maar moet wel zorgvuldig gebeuren. Er mogen geen functies of activiteiten in het omgevingsplan terechtkomen die niet in de oorspronkelijke BOPA zijn vergund. Ook daarom is een actueel overzicht onmisbaar.
Tip: elke BOPA moet binnen vijf jaar in het omgevingsplan staan. Houdt uw gemeente al centraal bij welke BOPA’s nog verwerkt moeten worden?
Tip 5: hoe bepaal je de hoogte van de leges bij een BOPA?
De meeste gemeenten baseren hun legesverordening op de jaarlijkse modellen van de VNG. Voor de BOPA stelde de VNG een model op dat uitgaat van een kleine en een grote BOPA, zonder die begrippen inhoudelijk te definiëren. En daar begint de onduidelijkheid.
In de praktijk koppelen mensen de grootte van een BOPA vaak aan de omvang van het initiatief. Dat klopt niet. Het gevolg is dat de leges per gemeente flink uiteenlopen, soms aanzienlijk. Ergens is dat ook begrijpelijk, want één vast tarief past slecht bij een instrument dat zo breed inzetbaar is. Een BOPA kan vrijwel elke afwijking betreffen: bouwen buiten het bouwvlak, een halve meter extra bouwhoogte, maar ook honderd woningen op een agrarisch perceel. Die bandbreedte vang je niet met één bedrag.
Een bruikbare vuistregel: is er sprake van een kostenverhaalplichtige activiteit? Sluit dan een anterieure overeenkomst. Volgens de standaardlegestekst geldt de legesverordening niet wanneer je de kosten via een overeenkomst verhaalt.
Voor de overige gevallen koppel je de leges het beste aan het werkelijke werk van de behandelend ambtenaar. Een transparante opzet kan er zo uitzien, met bedragen ter illustratie:
- Basistarief BOPA: 750 euro.
- Korting van 250 euro als de aanvraag past binnen een voormalige wijzigingsbevoegdheid, een uitwerkingsplan of de kruimellijst (met uitzondering van de onderdelen 9 en 11).
- Verhoging van 500 euro als de aanvraag valt binnen een categorie met adviesrecht voor de raad.
- Verhoging van 7.500 euro als afdeling 3.4 Awb van toepassing is of wordt verklaard.
De gedachte is simpel: hoe meer werk, hoe hoger het tarief. Naast de inhoudelijke toetsing zorgen het adviesrecht en de uitgebreide procedure voor extra werk rond besluitvorming, publicaties en inspraak. De bedragen zijn indicatief, maar het principe is goed te verdedigen, juridisch en bestuurlijk.
Tip: leges moeten uitlegbaar en verdedigbaar zijn. Koppel ze aan de werkelijke inspanning. Hoe transparant is jullie huidige tarief?
Hulp nodig bij een BOPA-vraagstuk?
De BOPA is inmiddels een vast onderdeel van de vergunningpraktijk. Juist daarom loont het om vanuit zowel de juridische als de organisatorische kant goed na te denken over uitvoering, borging en rolverdeling. Deze vijf tips geven een eerste handvat. Wil je sparren over de BOPA, het toetsingskader of het opstellen van een ETFAL-motivering? Neem dan gerust contact met ons op.
Geschreven door: Frank Zeldenrust, jurist Omgevingsrecht bij Buro Nederlandse Ontwikkeling (BNO)
Wil je meer weten over de BOPA, het toetsingskader of het (laten) opstellen van een ETFAL-motivering? Neem gerust contact op!